İsyankâr Bilimcinin Yaşamı ve Mirası: Lynn Margulis

Lynn Margulis, evrimsel biyoloji alanında 20. Yüzyılın en önemli kuramcılarındandır. Canlıların evrilmesine dair koyduğu katkıların yanı sıra, biyolojik felsefe alanında yürüttüğü tattışmalar ve ana akım evrimsel biyoloji yaklaşımlarına karşı sürdürdüğü mücadeleyle de bilim tarihinde önemli yer edinmiştir.

Lynn Margulis ve evrimin komünal yapısı | Bilim ve Gelecek

Lynn Margulis, ökaryotik hücrelerin prokaryot hücrelerin beraber simbiyotik bir yaşam ile evrildiğini kuramıyla açıklar. Simbiyogenez ya da endosimbiyotik (iç ortak yaşam) kuramı iki prokaryot canlının birlikte yaşamasıyla başlayan ve ökaryot canlıların ortaya çıkmasıyla sonuçlanan bir süreçtir.

Lynn Margulis Kimdir?

1938 yılında ABD’de doğmuştur. 1960 yılında Wisconsin Üniversite’nde Genetik ve Zooloji alanında Yüksek Lisans eğitimi almıştır ardından 1965 yılında Berkeley Üniversitesi’nde Doktora çalışmasını tamamlamıştır. 1966 yılında Boston Üniversitesi’nde Biyoloji dersleri verir ve bu serüven 22 yıl devam eder. Bir yandan da araştırmalar yapmaktadır.

Araştırmaları; endosimbiyoz, organellerin kökenleri, evrimin mekanizmalarında simbiyogenezin rolü, Gaia Hipotezi ve mikroorganizmaların sınıflandırılmasıdır. Hayatı boyunca bilim dünyasına kabul ettirmek için çok çabalamış ve sayısız olumsuz geri dönüş almıştır. Birçok çalışması red almıştır. Hayatı boyunca bilim adına mücadeler veren bilim kadını Lynn Margulis 2011 yılında hayatını kaybetmiştir.

Lynn Margulis  İyankar Bilimcinin Yaşamı ve Mirası

Vefatının ardından Lynn Margulis’in oğlu Dorion Sagan tarafından hazırlanan; “Lynn Margulis İsyankar Bilimcinin Yaşamı ve Mirası” başlıklı kitap; arkadaşları, meslektaşları, öğrencileri ve hatta farklı alanlardan bilim insanları ve aydınların kaleme aldığı yazılardan oluşur.

Lynn Margulis: İsyankâr Bilimcinin Yaşamı ve Mirası

Kitap içerisinde Lynn Margulis ile ortak anılarını anlatan yazarlar aynı zamanda onun endosimbiyotik kuramına dair fikirlerini de paylaşıyorlar.  Ayrıca kitapta endosimbiyoz çevresinde şekillenen biyolojik felsefe alanındaki makalelerde yer alıyor.

Lynn Margulis’in hayatına dair birşeyler öğrenmek istediğinizde ilk yapmanız gereken Margulis’in kitaplarını okumak değil de İsyankar Bilimcinin Yaşamı ve Mirası adlı kitap olsun. Çünkü kitap, bir bilim insanının düşünme ve çalışma tarzına, söz konusu dönemde yürüyen biyoloji alanındaki tartışmalara ve bunların felsefi izdüşümlerine tanıklık edebiliyor. Kitapta aktarılan bilgiler sadece öğretmen Lynn’in kim olduğunu değil aynı zamanda arkadaş Lynn’i de tanımamıza imkanı sağlıyor.

Kitabı okuduğunuzda da göreceksiniz ki Lynn Margulis’i tanımlayan ve sıklıkla karşılaşacağınız birkaç sıfat öne çıkıyor: İsyankar, boyun eğmeyen, inatçı, tutkulu…

Endesimbiyoz Teori       

Lynn Margulis’in endosimbiyoz teorisini öne sürdüğü  “Mitoz Bölünen Hücrelerin Kökeni Üzerine” makalesi, öncesinde 15 kez reddedildiği halde Margulis’in tüm inancı ve inatçılığıyla 1967 yılında yayımlanıyor. Biyoloji alanında çok sayıda eleştiriye ve itiraza maruz kalan hipotez, ilerleyen yıllarda bilimsel kanıtlarla desteklenmiş ve yavaş yavaş kabul görmeye başlamıştır.

Bu kabul görme endosimbiyotik kuram olarak evrimsel biyolojideki yerini almıştır.

Kitapta da aktarıldığı üzere Lynn Margulis endosimbiyoz teoriyi dünyaya kabul ettirmiştir ancak bu teoriyi ortaya ilk atan o değildir. Simbiyogenez fikri daha eskilere 1883’e Andreas Schimper’a kadar dayanmaktadır.

Andreas ilk simbiyogenez fikrini öne süren kişidir. Ardından Konstantin Mereşovski, Paul Portier ve Ivan Walin bu teoriyi ortaya atmış ve benzer yaklaşımları savunmuşlardır. Fakat zaman her zaman bilim insanlarının ve bilimin yanında değildir. Tıpkı Lyny Margulis gibi diğer bilim insanlarının teorisi de bilim dünyasından sert bir şekilde red almıştır.

Kitaptan Kesitler

Lynn hayatı boyunca hep Neo-Darvincilerle tartışma içerisinde olmuştur. En göze çarpan tartışması ise Oxford Üniversitesi’nde katıldığı tartışma oturumudur. Lynn Margulis’in karşısında “Gen Bencildir” kitabının yazarı Richard Dawkins yer almıştır.

Akademisyenlerin yoğun ilgisi üzerine gerçekleştirilen tartışma oturumunda çok zıt iki kavram; “bencil gen” ve “dayanışma içindeki hücreler” tartışılıyor.

Modern Sentez, Darwin’in doğal seçilim yoluyla evrim kuramı ve Mendel genetiğinin 20. yüzyılın ilk yarısındaki moleküler biyoloji ve popülasyon genetiği çalışmaları doğrultusunda birleştirilmesiyle geliştirilmiştir.

Lynn Margulis Symposium 2009

Simbiyogenezin biyolojik evrimdeki önemini anlatmaya çalışan Margulis, evrimin itici gücünün rekabet yerine yardımlaşma olduğunu savunuyordu. Prokaryot hücrelerin iş birliği yaparak ökaryot hücrelere dönüşmesi bu kuramın en büyük kanıtıydı.

Bunun dışında birçok biyolojik harekette de iş birliğini savunuyordu. Fakat ağır eleştirilere maruz kaldığı gibi her şeyin iş birliği içinde olduğunu savunmuyordu, rekabetinde varlığından söz ediyordu.

Bu savunmaya itiraz eden Neo-Darvinciler, bilimsel yaklaşımların dönemsel ideoloji baskısı ve etkisi altında yapıldığını söylüyorlardı. Kitapta simbiyogenez teorisine karşı neden bilimsel tepki olduğu sorusuna verdiği bir yanıt aktarılıyor:

“… Neo-Darwincilik, bir dünyaya bakış sistemidir ve bu sistem tutuculuğu, komünizme karşı on dokuzuncu yüzyıl kapitalizmini ifade ediyor.”

Margulis, Richard Dawkins’in bencil gen yaklaşımındaki tekil genler bir yana genomun seçilim birimi olarak kabul edilmesine de karşı çıktı. Ona göre hücreler evrimin en küçük birimiydi. Türleşip farklılaştılar ve aynı zamanda organizma, popülasyon ve topluluk şeklinde birleştiler.

Halka Açık Olmayan Şey Bilim Değildir!

Niles Eldredge yazdıklarında Margulis’in bilim insanı olmasının yanı sıra tutkulu, sert tartışmaları seven ve çok neşeli biri olduğunu öğreniyoruz. Kitapta Lynn’in Stephen Jay Gould ile yakın arkadaşlıklarına da yer veriliyor. 

Biyoloji tarihine dair kavrayışları ve dönemin egemen bilimsel işleyişinin dışında faaliyet göstermeleri ortak özellikleri arasında. Kitaptan bir alıntı:

“Margulis, kendini adamış birkaç yüksek lisans öğrencisiyle bir laboratuvarda çalıştı. Laboratuvarın küçük olmasının bir sebebi, çalışmasının bütünlüğüne zarar vereceğini düşündüğü için şirketlerden ve devlet dairelerinden gelen fon tekliflerine direnmesiydi. Bir defasında, içeriği halka açıklanmayacak bir çalışma yapmasını isteyen potansiyel bir fon sağlayıcısını reddetti. ‘Halka açık olmayan şey bilim değildir.’ dedi ve telefonu binlerce, belki milyonlarca doların yüzüne kapadı.”

Margulis’in farklı çalışma alanlarını birleştirme, disiplinler arasında bağ kurma tarzı kitapta şöyle ifade ediliyor:

Önce öne doğru eğilip dünyanın en minik halkını görüyor, orada geziyor, ardından tüm gezegeni kavramsallaştırmak için düşünce hızıyla geri sıçrıyordu. Öne doğru eğil, sonra geri çekil. Bu içsel hareket, toprağı ve uzayı görmek, eşsiz bir bilimsel çabaya damga vurdu.“

GÜNÜN KADINI: Lynn Margulis | Ekmek ve Gül

Lynn Margulis İsyankar Bilimcinin Yaşamı ve Mirası adlı kitap 20. yy en önemli evrimsel biyologlarından Margulis’in bilimsel çalışmalarını ve bilim dünyasında teorisini kabul ettirmek için sürdürdüğü mücadeleyi anlatıyor.

Bizim size aktardıklarımız küçük bir kısım, sizlerde okuyarak daha fazla bilgi edinebilir ve kendi düşünceleriniz ile bilgi okyanusuna yelken açabilirsiniz.

Lynn Margulis: Science's Unruly Earth Mother

Yazan: İlknur YEŞİLYURT

Kaynak/Referans

Lynn Margulis: İsyankar Bilimcinin Yaşamı ve Mirası, Dorion Sagan, Ginko Yayınları, 2018.

YouTube Kanalımız

Leave a reply

Please enter your comment!
Please enter your name here