Taksonominin Babası: Carolus Linnaeus

Taksonominin babası olarak bilinen İsveçli hekim, botanikçi ve zoolog Carolus Linnaeus 23 Mayıs 1707 de İsveç’te doğmuş, 10 Ocak 1778’de Uppsala’da ölmüştür. Linnaeus, anne babası rahip olan bir ailenin çocuğuydu. Babası Nils bitkilere oldukça meraklıydı, çalıştığı kilisenin yanında çeşit çeşit meyve, sebze ağaçları ve diğer yabancı birçok bitki yetiştirirdi. Linnaeus da çocukluk yıllarında bu bahçede geçirmiş ve babasından bitki isimlerini öğrenirdi. Kırsal kesimde yaşaması, babasının bitkilere meraklı olması onun da botaniğe karşı özel bir ilgi duymasında oldukça etkili olduğunu söyleyebiliriz.

Linnaeus ilk ve orta öğrenimini Växjö’de yaptı. Linnaeus okul yerine kırsal kesimlere gidip bitki arardı. Bunu fark eden okul müdür ona okulun bahçesinin sorumluluğu vermişti. Aynı zamanda onu botanikçi olan Johan Rothman ile tanıştırdı, o da Linnaeus’un botaniğe olan ilgisini daha da artırdı ve tıp sahasını ilgi duymasını sağladı. Linnaeus 17 yaşına geldiğinde mevcut botanik literatüre aşina olmuştu bile. Linnaeus 1727’de Lund Üniversitesi’ne kaydoldu. Hem tıp hem de botanik eğitimi almasının daha iyi bir seçim olacağına inanan Rothman’ın tavsiyesi üzerine bir yıl sonra da Uppsala Üniversitesi’ne kaydoldu. Burada Olof Celsius ile tanıştı ve böylece Celsius’un İsveç’teki en zengin botanik kütüphanelerinden biri olan kütüphanesinin daimi üyesi haline gelmişti. 1729 yılında bitkilerin eşeyli üremeleri üzerine Praeludia Sponsaliorum Plantarum adlı tezini yazdı.

Praeludia Sponsaliorum Plantarum

Yazdığı tez çok dikkat çekmişti bunun üzerinde henüz ikinci sınıftayken  üniversitede ders vermesi için seçilmişti. Verdiği dersler oldukça popüler hale geldi ve Linnaeus artık yüzlerce kişiye hitap ediyordu. Aynı yıl Linnaeus, Tournefort’un sınıflandırma sisteminden şüphe etmeye başladı ve kendi sınıflandırma sistemini oluşturmaya karar verdi. Planı bitkileri erkek ve dişi organ sayısına göre ayırmaktı. Linnaeus bitkilerde eşeylik konusundaki görüşlerini ve Uppsala Botanik Bahçesi’nde yetiştirilmekte olan bitkilerin listesini yayınladı ve botanik görüşlerini açıklayan Plantarum ve Critica Botanica gibi eserleri yayınladı.

Linnaeus, tıp doktoru olabilmek için 1735 yılında Hollanda’ya gitti. Hollanda o dönemde tıp alanında ün yapmış H.Boerhaave (1668- 1738), J.F.Gronovius (1690-1762), J.Burmann (1707-1779) gibi hocalara sahip olan ve doktora ünvanı veren bir araştırma merkezi idi. Linnaeus bu bilim insanları tanıma şansına da erişmişti. Hatta Gronovius, Linnaeus’un bitkilerin sınıflandırılması için yeni bir sistem tanımladığını gördüğünde çok etkilendi ve bu konuyla ilgili bir kitap yayınlayabilmesi için ona oldukça yardımcı oldu. Ayrıca doktor Isaac Lawson’ın da katkısı ile Systema Naturae 1735’te yayınlandı.

Linnaeus, Carolus: Systema Naturae The title page of Systema Naturae, 10th edition (1758), by Carolus Linnaeus. Special Collections, National Agricultural Library

Bu eserinde Linnaeus, inceleyip adlandırdığı bütün bitkileri, kendi geliştirdiği eşeysel sisteme göre sıralayarak ve tür adlarını iki Latince kelimeden ibaret şekilde yazarak, iki cilt halinde yayınlamıştır. Yerleştirdiği bu ikili adlandırma prensibi, bitkilerin adlandırılması sorununa bir çözüm getirmiş, hem kolaylık hem de bir düzen sağlamıştır. Bu ikili adlandırmanın ilk kelimesi o canlının ait olduğu cinsin ismi, ikinci kelimesi ise o cinsin değişik türlerini belirtmek için kullanılan isimdi. Linnaeus’un, birkaç kelimeden ibaret olan niteleyici kısmını tek bir kelimeye indirmesi ve Latince tür adlarını cins adı + niteleyici şeklinde yazması, Linnaeus’tan sonra da tamamen benimsenmiştir. Eserin bitki sistematiği bakımından önemli bir kitap olması, onun tekrar basılmasına neden olmuştur. 1753 baskısının, Londra’da the Ray Society tarafından yapılmıştır. Birinci cildi 1957, ikinci cildi 1959 tarihini taşır. Her iki cilde, W.T.Stearn ve J.L.Heller tarafından geniş açıklamalar ve genel bir dizin ilave edilmiştir. Bu baskıların bir nüshası da, İstanbul’da Biyoloji Anabilim Dalı kitaplığında mevcuttur.

Linnaeus, hayatının sonuna doğru yaşam bilimlerinin diğer yönleriyle ilgilenmeye başladı. Oeconomia Naturae (1749; “The Economy of Nature”) ve Politiae Naturae (1760; “The Politics of Nature”) kitapları çok büyük ilgi görmüştür. Her iki eser de Charles Darwin için büyük önem taşıyordu. Linnaeus, “yaşam mücadelesi”ni vurgulaması, Darwin’in doğal seleksiyon konusunu, sıralama yaparken fiziksel özelliklere baktığı için de “ortak ata” konusunda Darwin’e bir arka plan oluşturmuştur. Ayrıca bitki melezleme çalışmalarıyla ünlü Avusturyalı botanikçi Gregor Mendel’in bezelye bitkisi deneylerine götüren deneysel geleneğini de etkilemiştir. Linnaeus’un kalıcı bir etki yarattığı diğer disiplinler arasında patoloji, farmakoloji, jeoloji , fizyoloji, embriyoloji, mineraloji ve entomoloji de vardı. Bu konular, Linnaeus’un rehberliğinde üretilen ve Amoenitates Academicae’de (1749; “Academic Pleasantries”) topluca yayınlanan 186 tezde de ele alınmıştır.

Linnaeus kendi topladığı örneklerden, Hollanda, Fransa ve İngiltere’deki meslektaşlarının kendine göndermiş oldukları dubletlerden, dış ülkelere yolladığı öğrencilerinin getirmiş oldukları örneklerden ve herhangi bir yolla temin etmiş olduğu tohumlardan yetiştirdiği bitkilerden oluşan bir koleksiyonu vardı. Ayrıca bu koleksiyonda kitap ve mektuplar da bulunuyordu. Hayatını birçok bilim dalına katkı sunarak geçiren; Linnaeus 10 Ocak 1778’de Hammarby’de öldü. Hammarby’de gömülme arzusuna rağmen, Uppsala Katedrali’ne gömüldü. Koleksiyonu, ölümünden sonra oğluna miras kaldı ve o da 1783’te kendi ölümüne kadar onları sakladı. 1784’te genç tıp öğrencisi James Edward Smith, Carl Linnaeus’un tüm koleksiyonunu, kütüphanesini, el yazmalarını ve yazışmalarını dul eşi ve kızından satın aldı ve koleksiyonları Londra’ya transfer etti. Koleksiyonu Bu koleksiyon Liverpool Ulusal Müzesi’nde randevu alarak görmek mümkündür.

Yolunuz düşerse mutlaka görün!

Yazan: Bilge KAPLAN

Kaynak*

Kaynak**

Kaynak***

YouTube Kanalımız

Leave a reply

Please enter your comment!
Please enter your name here